معبد خورهه

معبد خورهه یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی باقیمانده از دوران باستان ایران است که در شمال‌شرقی شهرستان محلات در استان استان مرکزی و در حاشیه‌ی دشت خورهه واقع شده است. نام «خورهه» در منابع کهن به معنای «محل برآمدن خورشید» آمده و این مفهوم تماشای نور خورشید بر ستون‌های سنگی معبد را تداعی می‌کند. محوطه تاریخی خورهه بیش از 3550 متر مربع مساحت داشته و شامل بخش‌های ایوان، مجموعه شمالی و غربی بوده که امروزه تنها بقایای دو ستون سنگی ایونیک بلند از آن برجای مانده‌اند؛ ستون‌هایی که بازتابی از هنر و تکنیک‌های سنگ‌کاری پیشرفته در دوران اشکانی/سلوکی را نشان می‌دهند و برای پژوهشگران معماری باستان اهمیت دارند. قدمت این اثر به حدود 2200 سال پیش و دوران سلوکیان تا آغاز دوره اشکانی بازمی‌گردد و در فهرست آثار ملی ایران با شماره ثبت 131 به ثبت رسیده است. این بنا در دشت خورهه و در نزدیکی روستای خورهه واقع شده و تا شهر محلات حدود 48 کیلومتر فاصله دارد. محوطه پیرامون آن از شمال به رشته‌کوه‌های هفتاد قله و از جنوب به رشته‌کوه‌های یخچال متصل است.

این اثر تاریخی در بازه‌های زمانی مختلف از دوران سلوکی، اشکانی، ساسانی و تا دوره اسلامی مورد استفاده یا اشغال بوده است و بقایای سفال‌ها، ابزارها و ساختارهای محدود در محوطه، نشان‌دهنده‌ی قدمتی چند‌هزار‌ساله است. پژوهش‌های باستان‌شناسی و برداشت‌های میدانی حاکی از آن است که معبد خورهه در اصل بخشی از یک مجموعه بزرگ‌تر بوده که ممکن است کاربری‌های متنوعی از جمله کاخ، مرکز جشن‌ها، مراسم ملی، ساختمان تشریفاتی یا نیایشگاه داشته است. معماری خورهه نمونه‌ای از سبک هلنیستی–سلوکی با تأثیرات محلی است. ستون‌های باقی‌مانده از سنگ تراورتن محلی ساخته شده و سرستون‌ها به سبک ایونی (Ionic) طراحی شده‌اند، با مارپیچ‌های تزئینی که مشخصه این سبک در معماری یونان باستان است. پلان سه‌بخشی ساختمان همراه با ایوان‌های ستون‌دار نشان‌دهنده تلفیق معماری محلی و پارتی با سبک یونانی است و بازتاب‌دهنده معماری معابد و عمارت‌های تشریفاتی دوره سلوکی می‌باشد. این ویژگی‌ها اهمیت خورهه را به‌عنوان نمونه‌ای برجسته از تلفیق هنر و معماری شرق و غرب در ایران باستان نشان می‌دهد.

برای دسترسی به معبد خورهه، بازدیدکنندگان باید از شهر محلات به سمت جاده منتهی به روستای خورهه حرکت کنند؛ مسیر اصلی تا نزدیکی محوطه آسفالته است و بخش پایانی کوتاه به‌صورت راه روستایی خاکی ادامه می‌یابد. بهترین زمان بازدید فصل بهار و پاییز است که هوا معتدل و مناسب گشت‌وگذار تاریخی و عکاسی است. به‌علت ارزش تاریخی و باستانی این محوطه، بازدیدکنندگان باید اصول طبیعت‌گردی و میراث‌گردی مسئولانه را رعایت کنند؛ از جمله عدم لمس یا آسیب به ستون‌ها و سنگ‌ها، خودداری از یادگاری‌نویسی و جمع‌آوری کامل زباله‌ها، تا این اثر ارزشمند برای نسل‌های آینده حفظ شود.