عمارت مهربان

عمارت مهربان یکی از بناهای تاریخی ارزشمند شهر بوشهر در استان بوشهر است که در بافت قدیمی شهر و محله بهبهانی، در نزدیکی دریا و بندر تجاری‌تاریخی بوشهر قرار دارد. این مجموعه متعلق به دوره قاجار است و قدمت آن حدود ۱۸۰ سال برآورد می‌شود. عمارت مهربان به دستور میرزا غلامحسین گلشن، از تاجران سرشناس و معتبر بوشهر، ساخته شد و بعدها به محل سکونت خانواده حاج علی‌اکبر مهربان، از بازرگانان بنام شهر و رئیس اتاق بازرگانی بوشهر، تبدیل شد. این بنای تاریخی در سال ۱۳۶۷ به اداره میراث فرهنگی بوشهر واگذار شد و در سال ۱۳۷۱ با شماره ۲۲۱۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. موقعیت جغرافیایی عمارت در مجاورت دریا و در محدوده یکی از محله‌های قدیمی بوشهر، آن را به نمونه‌ای شاخص از پیوند معماری مسکونی، تجارت و زندگی اجتماعی در بندرهای تاریخی جنوب ایران تبدیل کرده است.

مجموعه عمارت مهربان در گذشته از سه بخش به‌هم‌پیوسته شامل خانه مسکونی، تجارتخانه و اصطبل تشکیل می‌شد که طبقات آن‌ها به یکدیگر راه داشتند؛ اما در گذر زمان این بخش‌ها از هم جدا شدند. ساختمان مسکونی در سه طبقه ساخته شده و حیاط مرکزی آن با اتاق‌هایی در پیرامون، ساختاری متناسب با معماری خانه‌های تاریخی جنوب ایران دارد. طبقه همکف به فضاهای خدماتی و پشتیبانی، از جمله آب‌انبار، حمام کوچک، حوض‌خانه، مطبخ، نان‌پزی و محل استراحت خدمه اختصاص داشت؛ در حالی که طبقات بالاتر برای سکونت و پذیرایی از مهمانان استفاده می‌شدند. اتاق‌های پنج‌دری، ایوان‌های سرپوشیده و روباز و شناشیری چوبی به شکل حرف انگلیسی U در سه ضلع طبقه دوم، از ویژگی‌های قابل‌توجه این بنا هستند. استفاده از چوب ساج هندی در درها و پنجره‌ها، شیشه‌های رنگی وارداتی، یراق‌آلات برنجی، نرده‌های چدنی و چندل آفریقایی در سقف‌ها، نشان‌دهنده کیفیت مصالح و تأثیر ارتباطات تجاری بین‌المللی بوشهر بر معماری آن است. اسکلت بنا نیز با سنگ‌های مرجانی بومی ساخته شده است. ورودی دالان‌مانند عمارت و جریان نسیم دریا در آن، نمونه‌ای از سازگاری معماری سنتی منطقه با اقلیم گرم و مرطوب جنوب ایران به شمار می‌رود. تجارتخانه مجموعه نیز در ضلع شمالی قرار داشت و طاق معروف مهربان در مجاورت خیابان، حدود سال ۱۳۳۳ برای تعریض معبر تخریب شد.

برای بازدید از عمارت مهربان، باید به بافت تاریخی شهر بوشهر و محله بهبهانی بروید؛ دسترسی به این محدوده از طریق خیابان‌های شهری و با استفاده از خودروی شخصی یا تاکسی امکان‌پذیر است و برای پیمودن کوچه‌های قدیمی اطراف بنا، پیاده‌روی گزینه مناسبی خواهد بود. با توجه به آب‌وهوای گرم و مرطوب بوشهر، فصل پاییز تا اوایل بهار، به‌ویژه روزهای خنک‌تر زمستان، معمولاً زمان مناسب‌تری برای گشت‌وگذار در بافت تاریخی و بازدید از بناهای قدیمی شهر است. پیش از مراجعه، بهتر است از امکان بازدید عمومی و ساعت فعالیت مجموعه اطمینان حاصل کنید؛ زیرا ثبت ملی یک بنا لزوماً به معنای بازبودن دائمی آن برای بازدیدکنندگان نیست. هنگام بازدید، به حفظ اصالت معماری و مصالح تاریخی توجه داشته باشید، از لمس یا آسیب‌رساندن به اجزای فرسوده بنا خودداری کنید و زباله‌ای در محوطه و کوچه‌های اطراف باقی نگذارید. بازدید مسئولانه از عمارت مهربان فرصتی برای آشنایی با تاریخ تجارت دریایی بوشهر، شیوه زندگی خانواده‌های بازرگان و راهکارهای معماری سنتی در اقلیم ساحلی جنوب ایران فراهم می‌کند.