برج قلعه اسجیل

برج قلعه اسجیل یکی از آثار تاریخی روستای اسجیل در شهرستان چناران، استان خراسان رضوی است که در شرق روستا و در محدوده دهستان گلمکان قرار دارد. این بنا مربوط به دوره قاجار است و در تاریخ 28 شهریور 1386 با شماره ثبت 19741 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. روستای اسجیل در حدود 40 کیلومتری شمال غربی مشهد و در دامنه‌های شمالی کوه‌های بینالود قرار گرفته و از روستاهای قدیمی منطقه گلمکان و توس به شمار می‌رود. سابقه سکونت در محدوده اسجیل بر اساس شواهد و بررسی‌های باستان‌شناسی به دوره‌های پیش از اسلام بازمی‌گردد و وجود محوطه‌هایی مانند تپه نخودک، تپه پیش‌گنبد، تپه باغ میر و قلعه کهنه، اهمیت تاریخی این منطقه را نشان می‌دهد. برج قلعه نیز در همین بستر تاریخی قرار گرفته و بخشی از پیشینه نظامی و معماری تاریخی اسجیل را نمایان می‌کند.

برج قلعه اسجیل در دوره قاجار و در شرایطی که امنیت منطقه با چالش‌هایی روبه‌رو بود، به‌عنوان یک مجموعه استراتژیک برای حفاظت از ساکنان ساخته شد. این قلعه دارای حصاری بلند و برج‌هایی برای نگهبانی بوده و در بلندترین نقطه روستا قرار داشته است؛ موقعیتی که امکان تسلط بر اطراف و نظارت بر مسیرهای دسترسی را فراهم می‌کرد و ورود به قلعه نیز از یک سمت امکان‌پذیر بوده است. ساختار آن در واقع یک دژ نظامی ـ مسکونی بوده که علاوه بر کارکرد دفاعی، محل سکونت گروهی از اهالی نیز محسوب می‌شده است. از اواسط دوره قاجار و با افزایش امنیت، ساکنان به تدریج قلعه را ترک کردند و در پایین آن و در حاشیه رودخانه بناهایی برای سکونت ساختند؛ به همین دلیل شکل‌گیری روستای فعلی اسجیل با این جابه‌جایی ارتباط پیدا کرده است. امروزه برج قلعه در کنار بافت روستایی، رودخانه و چشم‌اندازهای کوهپایه‌ای بینالود، یکی از مهم‌ترین عناصر تاریخی اسجیل و مقصدی برای علاقه‌مندان به گردشگری تاریخی و روستاگردی محسوب می‌شود.

برای بازدید از برج قلعه اسجیل باید به روستای اسجیل در محدوده شهرستان چناران و دهستان گلمکان رفت و از بافت روستا به سمت بخش شرقی و محل قرارگیری قلعه حرکت کرد. قرار گرفتن بنا در ارتفاعات و بلندترین بخش روستا، علاوه بر اهمیت دفاعی تاریخی آن، چشم‌اندازی مناسب به محیط پیرامون ایجاد کرده است. بهترین زمان بازدید از برج قلعه و گشت‌وگذار در اسجیل را می‌توان فصل‌های بهار و تابستان دانست؛ زمانی که طبیعت کوهپایه‌ای و دره سرسبز اطراف روستا شرایط مطلوب‌تری برای گردش و طبیعت‌گردی دارد. در جریان بازدید باید از آسیب‌زدن به بقایای بنا و دیوارهای تاریخی، جابه‌جا کردن سنگ‌ها یا دستکاری بخش‌های قدیمی قلعه خودداری کرد و زباله‌ای در محوطه تاریخی و طبیعت اطراف باقی نگذاشت. بازدید مسئولانه از برج قلعه در کنار توجه به بافت تاریخی روستا می‌تواند به حفظ این اثر ارزشمند برای گردشگران و نسل‌های آینده کمک کند.