مسجد دشتی

مسجد دشتی یا مسجد جامع دشتی از بناهای تاریخی نامدار دوره ایلخانی است که در روستای دشتی از توابع براآن جنوبی، در ساحل جنوبی زاینده‌رود و حدود ۱۸ کیلومتری شرق اصفهان قرار دارد. این بنا که با شماره ۳۴۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده، به دلیل نزدیکی به اصفهان و قرارگیری در مسیر ارتباطی شرق شهر، از بناهای تاریخی شناخته‌شده این محدوده به شمار می‌رود. مسجد به سده هشتم هجری قمری نسبت داده می‌شود، هرچند درباره تاریخ دقیق ساخت آن دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد و هیچ کتیبه‌ای که تاریخ قطعی بنا یا نام سازنده را مشخص کند، در آن باقی نمانده است. برخی پژوهش‌ها ساخت آن را حدود سال ۷۲۵ هجری قمری دانسته‌اند و معماری بنا نیز آن را در شمار آثار شاخص دوره ایلخانی قرار می‌دهد.

مهم‌ترین ویژگی مسجد دشتی، گنبد بزرگ و آجری آن است که موجب شده بنا با نام گنبد مسجد دشتی نیز شناخته شود. فضای اصلی مسجد اتاقی مربع‌شکل است که در ضلع شمالی به ورودی و ایوان و در ضلع جنوبی به محراب آجری می‌رسد و گنبدخانه آن با هشت طاق‌نمای بزرگ در بخش پایین و شانزده طاق کوچک در بخش بالایی، به تدریج به فرم دایره‌ای گنبد تبدیل شده است. گنبد حدود ۹٫۸ متر قطر دارد و در بخش‌های مختلف بنا آثار نورگیرها و جای چوب‌بست‌های قدیمی دیده می‌شود. محراب مسجد در گذشته دارای گچ‌بری‌هایی بوده که امروزه بخش زیادی از آن آسیب دیده است. در پیرامون بنا نیز بقایای ساختمان‌هایی دیده می‌شود که در دوره‌های بعد از میان رفته‌اند و مناره‌ای متعلق به دوره سلجوقی نیز تا چند دهه پیش در کنار مسجد وجود داشت که بعدها تخریب شد و آجرهای آن در ساخت‌وسازهای روستا مورد استفاده قرار گرفت. سادگی نمای آجری در کنار تناسبات گنبدخانه، از ویژگی‌هایی است که این بنا را در میان مساجد تاریخی شرق اصفهان متمایز می‌کند.

برای دسترسی به مسجد دشتی می‌توان از اصفهان به سمت شرق حرکت کرد و پس از رسیدن به محدوده روستای دشتی، به مسجد رسید؛ قرارگیری آن در کنار جاده، دسترسی به این اثر تاریخی را نسبت به بسیاری از بناهای روستایی آسان‌تر کرده است. فصل‌های بهار و پاییز، به دلیل آب‌وهوای مناسب‌تر اصفهان، زمان مطلوب‌تری برای بازدید و گشت‌وگذار در اطراف مسجد و حاشیه زاینده‌رود هستند. هنگام بازدید باید از ورود بدون هماهنگی به بخش‌های حفاظت‌شده، لمس یا تکیه دادن به دیوارها و تزئینات تاریخی و هر اقدامی که موجب آسیب به آجرها و ساختار بنا شود خودداری کرد و در صورت گشت‌وگذار در اطراف رودخانه و روستا نیز حفظ پاکیزگی محیط و احترام به حریم طبیعی و سکونتگاه‌های محلی را در نظر داشت.