امامزاده سید حمزه

امامزاده سید حمزه از زیارتگاه‌های تاریخی و شناخته‌شده شهر تبریز در استان آذربایجان شرقی است که در محله سرخاب، در ضلع جنوب شرقی تقاطع خیابان ثقةالاسلام و خیابان عارف و در مجاورت مقبرةالشعرا قرار دارد. آستان این امامزاده در طول سده‌های گذشته از مکان‌های مذهبی مهم شهر تبریز بوده و همچنان محل حضور زائران و برگزاری مراسم مذهبی و آیینی است. مجموعه بنا شامل صحن، گنبدخانه، مسجد سید حمزه، مدرسه ظهیریه، حجره‌ها و بخش‌های خدماتی است و در دوره‌های مختلف تاریخی مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته است. بنای نخستین بقعه بر اساس اطلاعات در سال ۷۱۴ هجری قمری و پس از درگذشت سید حمزه به دست فرزندش سید حسین احداث شد؛ هرچند در منابع مختلف درباره تاریخ وفات ایشان اختلاف‌هایی وجود دارد. قرارگیری بقعه در کنار مقبرةالشعرا نیز باعث شده است این مکان در میان جاذبه‌های فرهنگی و مذهبی بافت تاریخی شمال شهر تبریز جایگاه ویژه‌ای داشته باشد.

از مهم‌ترین ویژگی‌های امامزاده سید حمزه، ترکیب عناصر معماری و تزئینات متعلق به دوره‌های مختلف تاریخی است. صحن نسبتاً وسیع مجموعه در بخش جنوبی به مقبره و گنبدخانه و در بخش‌های شمالی و شرقی به مدرسه و حجره‌ها اختصاص دارد و ورودی اصلی آن از ضلع جنوبی و از طریق سردری با طاق مرمرین صورت می‌گیرد. در پیشانی سردر، کتیبه‌هایی به خط ثلث و عبارت‌های مذهبی حجاری شده و در بخش شرقی ورودی نیز کتیبه‌ای مرمرین از دوره قاجار، مربوط به مرمت بنا به دستور ناصرالدین‌شاه و با اهتمام حاجی رستم‌بیگ، قرار دارد. گنبدخانه در بخش جنوب شرقی صحن واقع شده و فضای داخلی آن با آینه‌کاری، مقرنس‌کاری و کتیبه‌های قرآنی تزئین شده است. آینه‌کاری پیرامون مزار در سال ۱۳۱۳ هجری قمری انجام شده و بخش‌هایی از تزئینات داخلی نیز در دوره معاصر مرمت شده‌اند. در گنبدخانه محرابی مقرنس‌کاری و گچ‌بری‌شده از دوره قاجار قرار دارد و تصویری از سید حمزه و فرزندش نیز در بالای آن دیده می‌شود. سردابه بقعه در حدود دو متر پایین‌تر از سطح گنبدخانه قرار گرفته و محل قرارگیری قبر اصلی سید حمزه و برخی وابستگان اوست. همچنین در مجموعه بقعه آثار و یادمان‌هایی از شخصیت‌های مذهبی، سیاسی و فرهنگی دیده می‌شود که بر اهمیت تاریخی این مکان افزوده است.

برای دسترسی به امامزاده سید حمزه می‌توان از مسیر خیابان ثقةالاسلام و خیابان عارف در محله سرخاب تبریز استفاده کرد؛ بقعه در مجاورت مقبرةالشعرا قرار دارد و به دلیل قرارگیری در محدوده شهری، دسترسی به آن با وسایل نقلیه عمومی و شخصی امکان‌پذیر است. بهترین زمان بازدید، ساعات غیر از برگزاری نماز و مراسم مذهبی است تا بازدید گردشگران با فعالیت‌های عبادی زائران تداخلی ایجاد نکند؛ همچنین در مناسبت‌های مذهبی و ایام خاص ممکن است مجموعه با حضور گسترده زائران روبه‌رو باشد. هنگام بازدید باید پوشش مناسب فضای مذهبی رعایت شود و عکاسی از بخش‌های داخلی، بدون ایجاد مزاحمت برای نمازگزاران و زائران انجام گیرد. با توجه به ارزش تاریخی بنا، پرهیز از لمس تزئینات، کتیبه‌ها و سطوح قدیمی، رعایت سکوت در فضای زیارتی و خودداری از ایجاد آسیب یا تغییر در محیط، از مهم‌ترین اصول بازدید مسئولانه از این اثر تاریخی و مذهبی است.