خانقاه شمس‌الدین برهانی یکی از بناهای مذهبی و تاریخی ارزشمند شهرستان مهاباد در استان آذربایجان غربی است که در روستای برهان و در بخش مرکزی این شهرستان قرار دارد. این اثر که قدمت آن به دوره قاجار بازمی‌گردد، در تاریخ 17 اسفند 1381 با شماره 7736 در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. شمس‌الدین برهانی، از شیوخ برجسته طریقت نقش‌بندی و از چهره‌های شناخته‌شده عرفان در منطقه کردستان و غرب ایران بود که در قرن چهاردهم هجری قمری زندگی می‌کرد. پس از وفات او در سال 1325 هجری قمری، آرامگاهش در همین خانقاه قرار گرفت و به تدریج این مکان به یکی از مراکز مهم مذهبی و فرهنگی منطقه تبدیل شد.

این خانقاه در ابتدا با تلاش مریدان و مردم محلی ساخته شد و در ادامه به یکی از مراکز مهم آموزش علوم دینی و عرفانی تبدیل گردید. در این مجموعه، علوم مختلفی همچون فقه، اصول، تفسیر، فلسفه، منطق و عرفان تدریس می‌شد و در واقع کارکردی مشابه یک حوزه علمیه و مرکز علمی-فرهنگی داشت. ساختار خانقاه شامل فضای آرامگاه، بخش‌های عبادت و محل تجمع و آموزش بوده و در دوره خود نقش مهمی در گسترش معارف اسلامی و عرفان نقش‌بندی در منطقه ایفا کرده است. حضور شخصیت‌های علمی و دینی در این مجموعه باعث شده بود که خانقاه شمس‌الدین برهانی به یکی از کانون‌های مهم فرهنگی و معنوی غرب کشور تبدیل شود. معماری ساده اما معنوی بنا، بازتابی از کارکرد عرفانی آن و تمرکز بر سادگی و معنویت در طریقت نقش‌بندی است. آرامگاه مذهبی-زیارتی شیخ شمس‌الدین در شبستان بلند آجری خانقاه قرار دارد و علاوه بر مزار وی، قبر چند شخصیت برجسته دیگر از جمله علی بیگ حیدری (شاعر و سیاستمدار)، سیف القضات و ملا صالح حریق نیز در این محل دیده می‌شود. 

برای دسترسی به خانقاه شمس‌الدین برهانی باید از شهر مهاباد به سمت جاده مهاباد به بوکان حرکت کرده و پس از طی حدود 10 تا 35 کیلومتر (بسته به مسیر انتخابی)، وارد محدوده روستای برهان شد. مسیر دسترسی به روستا آسفالته بوده و بازدید از این اثر تاریخی در تمام فصول سال امکان‌پذیر است، اما بهار و پاییز به دلیل آب‌وهوای معتدل و طبیعت سرسبز منطقه، زمان مناسب‌تری برای بازدید محسوب می‌شوند. فضای اطراف خانقاه در میان باغ‌ها و چشم‌اندازهای طبیعی قرار دارد و بازدید از آن علاوه بر جنبه تاریخی، تجربه‌ای آرامش‌بخش از فضای روستایی و عرفانی منطقه ارائه می‌دهد. گردشگران باید هنگام بازدید، حرمت فضای مذهبی مجموعه را حفظ کرده و از ایجاد مزاحمت یا آسیب به بنا خودداری کنند.