مسجد حمامیان

مسجد حمامیان از بناهای تاریخی دوره قاجار در استان آذربایجان غربی است که در روستای حمامیان، در حدود ۳ کیلومتری بوکان قرار دارد. این مسجد در سال ۱۳۲۸ هجری قمری، برابر با ۱۲۸۸ هجری شمسی و پیش از جنگ جهانی دوم، به همت محمودآقا ایلخانی‌زاده ساخته شد و معمار آن معمارباشی مراغه‌ای بوده است. بنای مسجد با گذشت بیش از یک قرن همچنان یکی از آثار ارزشمند معماری تاریخی منطقه به شمار می‌رود و در تاریخ ۲۵ اسفند ۱۳۷۹ با شماره ثبت ۳۴۸۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. در مجاورت مسجد نیز بقایای مدرسه قدیمی روستا قرار دارد که بخشی از کلاس‌های آن همچنان باقی مانده و در گذشته محل تحصیل طلاب علوم دینی بوده است.

مسجد حمامیان پلان مربع‌شکل و ابعادی حدود ۱۴ در ۱۴ متر دارد و از نوع مساجد تک‌گنبدی است؛ بنایی فاقد شبستان و حیاط که با ساختاری برون‌گرا شکل گرفته است. سنگ لاشه در پی، آجر چهارگوش در دیوارها، طاق و بدنه گنبد و چوب در بخش‌هایی از بنا به کار رفته و در ساخت ملات و بندکشی نیز از ترکیب آهک، گچ و تخم‌مرغ استفاده شده است. یکی از ویژگی‌های شاخص مسجد، گنبد دوپوش آن است که با آجرکاری ظریف و رنگ‌های گیاهی تزئین شده و چهار نورگیر نیز برای تأمین روشنایی گنبدخانه در آن تعبیه شده است. ورودی مسجد در ضلع شمالی و دارای ایوانی با ستون‌های چوبی است و در فضای داخلی، محراب در ضلع جنوبی و میان دو پنجره قرار گرفته است. طاق‌هایی که پاکار آن‌ها از کف مسجد آغاز شده و تا بخش گنبد امتداد می‌یابد، علاوه بر ایجاد استحکام در ساختار طاق و گنبد، جلوه‌ای خاص به معماری بنا بخشیده‌اند. همچنین تالار چهارستونی ورودی با سقف چوبی، چهار گلدسته آجری در زیر سقف و آجرکاری‌های تزئینی در بخش‌های مختلف، از دیگر عناصر قابل توجه مسجد هستند.

مسجد حمامیان در فاصله‌ای کوتاه از شهر بوکان قرار گرفته و دسترسی به آن از طریق مسیر منتهی به روستای حمامیان امکان‌پذیر است؛ نزدیکی مسجد به بقایای مدرسه قدیمی روستا نیز فرصت مناسبی برای آشنایی بیشتر با مجموعه تاریخی حمامیان فراهم می‌کند. فصل‌های بهار و اوایل پاییز، به دلیل شرایط مناسب‌تر آب‌وهوایی منطقه، زمان مطلوبی برای بازدید و گشت‌وگذار در روستا و اطراف مسجد هستند. گردشگران هنگام بازدید باید به کاربری مذهبی بنا و آرامش فضای مسجد توجه داشته باشند و از لمس یا آسیب‌رساندن به آجرکاری‌ها، چوب‌های قدیمی و دیگر عناصر معماری خودداری کنند؛ همچنین حفظ پاکیزگی محوطه و بقایای مدرسه، رعایت حریم بنا و پرهیز از ایجاد آسیب در بافت تاریخی روستا، از مهم‌ترین اصول بازدید مسئولانه از این اثر تاریخی است.