قلعه قمچقای یکی از مهم‌ترین و کهن‌ترین دژهای باستانی ایران است که در استان کردستان، در نزدیکی 60 کیلومتری شمال شهرستان بیجار و در محدوده روستای قمچقای از بخش کرانی واقع شده است. این قلعه بر فراز یک کوه مرتفع و مشرف به دره‌ای عمیق به نام دره شاهان قرار گرفته و به دلیل موقعیت طبیعی خاص خود، در دل منطقه‌ای کوهستانی و در محدوده حفاظت‌شده بیجار شکل گرفته است. جای‌گیری آن بر ارتفاعات صعب‌العبور و احاطه شدن از سه سمت با پرتگاه‌های طبیعی، این دژ را به یکی از نمونه‌های شاخص معماری دفاعی در ایران باستان تبدیل کرده است. این قلعه در سال 1365 با شماره 1721 در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.

این قلعه با وسعتی حدود 5000 متر مربع و دیوارهایی که در برخی نقاط تا حدود 200 متر بر پرتگاه‌ها مشرف هستند، ساختاری کاملاً دفاعی و مهندسی‌شده دارد. وجود برج‌های دیده‌بانی، حصارهای سنگی، گذرگاه‌های باریک ورودی و راهروهای زیرزمینی، نشان‌دهنده سطح بالای دانش معماری در دوران‌های بسیار کهن است. همچنین کشف کتیبه‌هایی با خطوط هیراتیک و هیروگلیف در این مجموعه، اهمیت تاریخی آن را دوچندان کرده و آن را به یکی از قدیمی‌ترین محوطه‌های دارای نشانه‌های نوشتاری در ایران تبدیل کرده است. شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد این دژ در دوره‌های مختلفی از جمله مادها، اشکانیان و ساسانیان مورد استفاده قرار گرفته و کاربری نظامی و حفاظتی داشته است.

دسترسی به قلعه قمچقای از طریق شهرستان بیجار و سپس روستای قمچقای امکان‌پذیر است و در ادامه مسیر، بازدیدکنندگان باید یک مسیر کوهستانی و پیاده‌روی نسبتاً دشوار را طی کنند که حدود 1.5 تا 2 ساعت زمان می‌برد. بهترین زمان بازدید از این دژ تاریخی فصل‌های بهار و پاییز است؛ زمانی که شرایط آب‌وهوایی معتدل‌تر بوده و طبیعت اطراف دره شاهان در زیباترین حالت خود قرار دارد. با توجه به قرارگیری قلعه در ارتفاعات و نبود امکانات رفاهی در نزدیکی آن، رعایت اصول طبیعت‌گردی مسئولانه از جمله همراه داشتن آب کافی، عدم آسیب به سازه‌های تاریخی و حفظ پاکیزگی محیط کاملاً ضروری است.