مسجد مناره

مسجد مناره از بناهای تاریخی و مذهبی شهر ارومیه در استان آذربایجان غربی است که در ضلع شمالی خیابان امام خمینی(ره)، در محله شیشه‌گرخانه و در مجاورت مسجد سردار قرار دارد. این مسجد از آثار دوره قاجار به شمار می‌رود و به همت حاجی علی‌یارخان و حاجی یدالله‌خان امیرنظمی افشار، از خوانین آن دوره، ساخته شده است. قرارگیری بنا در محدوده مرکزی شهر و نزدیکی آن به چند بنای تاریخی، مسجد مناره را به یکی از جاذبه‌های فرهنگی و معماری ارومیه تبدیل کرده است. این اثر در تاریخ ۱۶ آذر ۱۳۷۶ با شماره ۱۹۵۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و امروزه به‌عنوان یکی از بناهای شاخص تاریخی شهر شناخته می‌شود.

مسجد مناره با زیربنایی حدود ۴۵۰ مترمربع، بنایی نسبتاً کوچک و فاقد صحن است که عمده مصالح آن را سنگ، آجر و چوب تشکیل می‌دهد. ساختار بنا از الگوی مساجد شبستانی شمال‌غرب ایران پیروی می‌کند، اما برخلاف بسیاری از مساجد تاریخی این منطقه، فاقد گنبد است و سقف آن به شکل شیروانی طراحی شده است. شبستان اصلی، زیرزمین، نیم‌طبقه ویژه بانوان، کفش‌کن و آبدارخانه از بخش‌های مختلف مسجد هستند و تزئینات کاشی‌کاری هفت‌رنگ با سبک قاجاری نیز از ویژگی‌های قابل توجه آن به شمار می‌رود. شاخص‌ترین عنصر بنا، مناره چوبی آن است که در بخش شمال‌شرقی مسجد قرار گرفته و حدود ۲۲٫۵۰ متر ارتفاع دارد. هسته مرکزی مناره از تنه یک درخت تنومند شکل گرفته و پلکان چوبی پیرامون آن قرار گرفته است؛ نمای بیرونی نیز با آجرهای لعاب‌دار مارپیچ و کاشی‌های هفت‌رنگ در بخش فوقانی تزئین شده است. مسجد در سال ۱۳۲۸ هجری قمری به دست حاجی یدالله‌خان امیرنظمی افشار مرمت و تجدید بنا شد و در جریان این بازسازی، سقاخانه‌ای در ضلع شرقی بنا به وسیله کربلایی حاج محمد، خادم مسجد، احداث شد. همچنین پوشش چوبی سقف زیرزمین در میانه قرن چهاردهم هجری شمسی با تیرآهن جایگزین شده است.

مسجد مناره در محدوده مرکزی ارومیه قرار دارد و دسترسی به آن از طریق خیابان امام خمینی(ره)، خیابان عطایی و کوچه امیرنظمی در محله شیشه‌گرخانه امکان‌پذیر است و نزدیکی آن به مسجد سردار، امکان بازدید هم‌زمان از چند بنای تاریخی را فراهم می‌کند. برای بازدید از این مسجد، زمان‌هایی مناسب‌تر هستند که فعالیت‌های عبادی و مراسم مذهبی در جریان نباشد تا گردشگران بتوانند بدون ایجاد مزاحمت برای نمازگزاران از فضای تاریخی بنا دیدن کنند؛ همچنین فصل‌های بهار و پاییز برای گشت‌وگذار در بافت تاریخی ارومیه و بازدید از جاذبه‌های شهری شرایط مطلوبی دارند. هنگام بازدید باید به کاربری مذهبی مسجد، پوشش و آداب متناسب با فضای عبادی توجه شود، از لمس یا آسیب‌رساندن به کاشی‌ها، چوب‌های تاریخی و دیگر عناصر معماری خودداری شود و پاکیزگی محیط و آرامش نمازگزاران حفظ شود تا ارزش تاریخی و مذهبی این بنای قاجاری برای سال‌های آینده نیز باقی بماند.