قلعه پاچنار یکی از ارزشمندترین آثار تاریخی شهر سمنان است که در محله اسفنجان و در جنوب غربی میدان ابوذر قرار دارد. این بنای خشتی که با نام قلعه‌های دوقلو سمنان نیز شناخته می‌شود، از دو قلعه مجزا در بخش‌های شرقی و غربی تشکیل شده و قدمت آن به سده‌های آغازین دوران اسلامی نسبت داده می‌شود. برخی پژوهشگران با توجه به شیوه معماری، نوع مصالح و ساختار دفاعی بنا، آن را متعلق به دوره طاهریان می‌دانند. دیوارهای مرتفع، برج‌های دیده‌بانی و ساختار مستحکم این مجموعه نشان می‌دهد که قلعه پاچنار در گذشته یکی از مهم‌ترین استحکامات نظامی و دفاعی منطقه بوده است. این اثر تاریخی با بیش از هزار سال قدمت، همچنان یکی از شاخص‌ترین نمادهای معماری خشتی در استان سمنان به شمار می‌آید.

مجموعه قلعه پاچنار از دو بخش شرقی و غربی تشکیل شده است که هر کدام ویژگی‌های معماری خاص خود را دارند. قلعه غربی بزرگ‌تر و مرتفع‌تر بوده و با بیش از 13 متر ارتفاع، دو برج دیده‌بانی مدور در گوشه‌های خود دارد. این بخش دارای دو طبقه، دالان‌های بزرگ با سقف‌های گهواره‌ای، اتاق‌های کوچک شبیه دخمه، اصطبل و فضاهای خدماتی است که کاربری دفاعی و سکونتی آن را نشان می‌دهند. قلعه شرقی در فاصله کوتاهی از بخش غربی قرار گرفته و اگرچه وسعت کمتری دارد، اما از نظر تاریخی اهمیت فراوانی دارد. بخشی از این قلعه در سال‌های گذشته بر اثر ساخت‌وسازهای شهری آسیب دیده است. استفاده از خشت خام، سنگ و مصالح بومی در ساخت بنا، جلوه‌ای از معماری سنتی مناطق کویری ایران را به نمایش می‌گذارد و ضخامت بیش از یک متری دیوارهای فوقانی، استحکام چشمگیر این مجموعه را آشکار می‌کند.

برای بازدید از قلعه پاچنار کافی است خود را به شهر سمنان برسانید و از طریق بلوار ابوذر یا بلوار حافظ وارد محله اسفنجان شوید. پس از ورود به کوچه‌های منتهی به قلعه، دیوارهای بلند و تاریخی آن به‌راحتی قابل مشاهده هستند. بهترین زمان بازدید از این اثر تاریخی فصل‌های بهار و پاییز است که آب‌وهوای سمنان معتدل‌تر بوده و شرایط مناسبی برای گشت‌وگذار فراهم می‌شود. در زمان بازدید، رعایت اصول گردشگری مسئولانه از جمله خودداری از آسیب رساندن به دیوارهای خشتی، نوشتن یادگاری بر روی بنا و حفظ پاکیزگی محیط ضروری است تا این میراث ارزشمند تاریخی برای نسل‌های آینده نیز حفظ شود.