آرامگاه شیخ علاءالدوله سمنانی

آرامگاه شیخ علاءالدوله سمنانی در روستای صوفی‌آباد از توابع شهرستان سرخه در استان سمنان قرار دارد و یکی از بناهای تاریخی و عرفانی برجای‌مانده از دوره ایلخانی به شمار می‌رود. روستای صوفی‌آباد در مسیر تهران ـ مشهد و در فاصله حدود ۱۱ کیلومتری شهر سرخه واقع شده و آرامگاه شیخ علاءالدوله سمنانی، عارف نامدار سده‌های هفتم و هشتم هجری قمری، در آن قرار گرفته است. این بنا در تاریخ ۲۱ آبان ۱۳۱۷ با شماره ۳۲۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. شیخ علاءالدوله سمنانی با نام احمد بن محمد بن احمد بیابانکی سمنانی، از مشایخ بزرگ تصوف و از چهره‌های شناخته‌شده عرفان ایران بود که پس از سال‌ها فعالیت در دستگاه دیوانی، به سیر و سلوک عرفانی روی آورد و سال‌های پایانی زندگی خود را در صوفی‌آباد، در خانقاهی که در آنجا داشت، به ارشاد مریدان، تألیف آثار و سرودن شعر گذراند. او در سال ۷۳۶ هجری قمری درگذشت و در همین مجموعه به خاک سپرده شد.

بنای آرامگاه و خانقاه در آغاز بنایی رفیع و باشکوه بود که به دستور عمادالدین جمال‌الدین عبدالوهاب، وزیر سلطان محمد خدابنده، از خشت خام ساخته شد و شیخ علاءالدوله نیز خانقاهی به آن افزود. این مجموعه که از بازمانده‌های معماری اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم هجری است، در گذر زمان به دلیل استحکام ناکافی و بی‌توجهی دچار ویرانی شد و بخش زیادی از آن از میان رفت. در ساختار بنا، حیاطی مربع‌شکل با اتاق‌ها و راهروهای متعدد در پیرامون آن قرار داشته و گنبد خشتی بزرگی بر فراز بخش اصلی بنا قرار می‌گرفته است. ایوانی بلند و رو به شرق نیز از عناصر شاخص مجموعه بوده که با آجر ساخته شده و دو جرز بلند و دو تاق‌نمای تیزه‌دار بدون تزئین داشته است. مزار شیخ در بیرون ایوان قرار گرفته و بر سنگ‌های قبر آن شرح حال و اشعاری حک شده است. از دیدگاه معماری، تبدیل تدریجی طرح مربع به چندضلعی و سپس بخش استوانه‌ای زیر گنبد، از ویژگی‌های قابل توجه این بنا بوده است. خانقاه در زمان حیات شیخ محل حضور و هم‌نشینی عارفان و اندیشمندان بود و نام خواجوی کرمانی نیز با این مجموعه پیوند خورده است.

برای دسترسی به آرامگاه شیخ علاءالدوله سمنانی باید در مسیر تهران ـ مشهد به سمت جاده فرعی منتهی به روستای صوفی‌آباد رفت؛ این جاده فرعی آسفالته است و پس از طی حدود ۶ کیلومتر به روستا می‌رسد. فاصله صوفی‌آباد تا شهر سرخه حدود ۱۱ کیلومتر است و پس از ورود به روستا، آرامگاه در بافت تاریخی آن قرار دارد. بازدید از این بنا بیشتر برای علاقه‌مندان به معماری تاریخی، عرفان، ادبیات و فرهنگ ایران جذاب است و فصل‌های خنک‌تر سال برای بازدید در این ناحیه مناسب‌تر هستند. هنگام حضور در محوطه آرامگاه و بافت روستا، رعایت سکوت و احترام به فضای آرامگاه، خودداری از آسیب‌رساندن به بخش‌های خشتی و تاریخی بنا و توجه به پاکیزگی محیط، از اصول مهم گردشگری مسئولانه است.